Zeus îl răpește pe Ganimede, Giulio Clovio, 1540? Copie după originalul pierdut al lui Michelangelo din 1532. Royal Collection, Windsor Castle

Un Michelangelo potopit de iubire. Un Tommaso comparat cu arcașul Eros care-și întipărește chipul, ca o pecete, în el, însemnându-l, marcându-l, ca pe unul care-i va aparține pentru totdeauna… Ca o pecete vrăjită, un talisman atotputernic… Un Tommaso – Iisus Hristos care face din el Apostolul inimii. Ultimele două versuri sunt o trimitere evidentă la Marcu 8, 22-23 și 16,18 și la Ioan 9, 6-7:

Marcu: Și vine în Betsaida. Și îi aduc un orb și-l roagă să-l atingă, iar Iisus, luându-l pe orb de mână, îl duce afară din sat și, scuipând în ochii lui și punându-și mâinile asupra lui, îl întreabă dacă vede ceva./Καὶ ἔρχεται εἰς Βηθσαϊδά. καὶ φέρουσιν αὐτῷ τυφλὸν καὶ παρακαλοῦσιν αὐτὸν ἵνα αὐτοῦ ἅψηται. καὶ ἐπιλαβόμενος τῆς χειρὸς τοῦ τυφλοῦ ἐξήγαγεν αὐτὸν ἔξω τῆς κώμης, καὶ πτύσας εἰς τὰ ὄμματα αὐτοῦ, ἐπιθεὶς τὰς χεῖρας αὐτῷ ἐπηρώτα αὐτὸν εἴ τι βλέπει.

Marcu: Și șerpi de vor lua și de vor bea ceva dătător de moarte, nu-i va vătăma; peste bolnavi își vor pune mâinile și se vor face bine./ ὄφεις ἀροῦσι· κἂν θανάσιμόν τι πίωσιν, οὐ μὴ αὐτοὺς βλάψει· ἐπὶ ἀρρώστους χεῖρας ἐπιθήσουσι, καὶ καλῶς ἕξουσιν.

***

Ioan: Și zicând acestea, a scuipat în țărână și a făcut tină din scuipat și a uns cu tină ochii orbului și i-a zis: du-te să te speli în scăldătoarea Siloamului, care se tâlcuiește trimis. Și s-a dus și s-a spălat și a venit vîzând./ταῦτα εἰπὼν ἔπτυσε χαμαὶ καὶ ἐποίησε πηλὸν ἐκ τοῦ πτύσματος, καὶ ἐπέχρισε τὸν πηλὸν ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ τυφλοῦ καὶ εἶπεν αὐτῷ· ὕπαγε νίψαι εἰς τὴν κολυμβήθραν τοῦ Σιλωάμ, ὃ ἑρμηνεύεται ἀπεσταλμένος. ἀπῆλθεν οὖν καὶ ἐνίψατο, καὶ ἦλθε βλέπων.

Cât de puternică, cât de disperată trebuie să fi fost iubirea lui Michelangelo pentru acest tânăr care, probabil, nu i-a împărtășit dragostea niciodată. Dar nici nu i-a respins-o… Iar el nici nu avea nevoie de mai mult. Câtă vreme se lăsa modelat, creat din nou, de o putere pe care o credea divină, a lui Eros-Hristos. Scos dintr-o materie brută pentru a redeveni o operă de artă.

Și, nu în ultimul rând, poemul ne face să ne gândim și la erosul dumnezeiesc… extatic, descris de Sf. (Pseudo-) Dionisie Areopagitul într-un loc unic în istoria teologiei universale, un loc parcă dictat de Ceruri pentru bărbații îndrăgostiți de bărbați:

(Pseudo-) Dionisie Areopagitul, Despre Numirile Dumnezeiești, IV, 13

Erosul dumnezeiesc este și extatic, răpindu-i pe îndrăgostiți și nelăsându-i să mai fie ai lor, ci ai celor de care sunt îndrăgostiți. Și o arată limpede: ființele aflate pe treptele cele mai de sus, prin faptul că se fac purtătoare de grijă celor neputincioase, aflate pe treptele cele mai de jos; ființele egale între ele, de același rang, prin aceea că sunt unite și foarte atașate unele de altele; ființele de pe treptele cele mai de jos, prin faptul că se întorc, cuprinse de o sfințenie tot mai mare, spre primele. De aceea și marele Pavel, aflându-se în stăpânirea erosului dumnezeiesc și împărtășindu-se de puterea lui extatică, cu gură îndumnezeită a zis (Galateni 2,20): Nu eu trăiesc (acum în mine), ci Hristos trăiește în mine (ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός), ca un adevărat îndrăgostit răpit din sine la Dumnezeu, așa cum el însuși o spune, și trăind nu propria-i viață, ci viața iubitului său (Hristos), ca pe una pe care o iubește nespus de mult. Să îndrăznim, dar, de dragul adevărului, să mai spunem ceva: anume că însuși Creatorul (αἴτιος) tuturor, prin iubirea sa aprinsă (τῷ ἔρωτι), care este și frumoasă și bună, pentru toate ființele din lume, și din prea multa sa bunătate plină de iubire (δι᾿ ὑπερβολὴν τῆς ἐρωτικῆς ἀγαθότητος), își iese din Sine ca să le poarte de grijă tuturor ființelor și, cumva, este atras, ca vrăjit, de bunătatea, de dragostea și de iubirea sa aprinsă (ἔρωτι) și, ieșind din starea sa, aceea de a fi deasupra tuturor, și depărtându-se de toate, se coboară ca să fie în toate, prin puterea sa mai presus de ființă de a se lăsa răpit din Sine, rămânând, totuși, nedespărțit de Sine. De aceea, cei care cunosc foarte bine cele dumnezeiești, îl mai numesc și zelos, pentru multa-i și marea-i și buna-i iubire aprinsă (ὡς πολὺν… ἔρωτα) față de toate câte sunt. Și pentru că ea trezește în El dorința de a fi îndrăgostit (ἐφέσεως αὐτοῦ τῆς ἐρωτικῆς), prefăcută în râvnă. Și (spun) că se dovedește a fi zelos și plin de râvnă și pentru că vrednice să fie râvnite sunt și ființele care-L doresc și tânjesc după El, așa cum sunt toate cărora le poartă de grijă și pe care le dorește aprins. Și, în general, aparțin Frumosului și Binelui și erosul și faptul de a fi iubit. Iar în Frumos și în Bine se întemeiază ele de la începuturi și grație Frumosului și Binelui sunt și există.

Διονύσιος Αρεοπαγίτης, Περὶ θείων ὀνομάτων. Κεφάλαιον Δ΄. § 13.

Ἔστι δὲ καὶ ἐκστατικὸς ὁ θεῖος ἔρως οὐκ ἐῶν ἑαυτῶν εἶναι τοὺς ἐραστάς, ἀλλὰ τῶν ἐρωμένων. Καὶ δηλοῦσι τὰ μὲν ὑπέρτερα τῆς προνοίας γιγνόμενα τῶν καταδεεστέρων καὶ τὰ ὁμόστοιχα τῆς ἀλλήλων συνοχῆς καὶ τὰ ὑφειμένα τῆς πρὸς τὰ πρῶτα θειοτέρας ἐπιστροφῆς. Διὸ καὶ Παῦλος ὁ μέγας ἐν κατοχῇ τοῦ θείου γεγονὼς ἔρωτος καὶ τῆς ἐκστατικῆς αὐτοῦ δυνάμεως μετειληφὼς ἐνθέῳ στόματι· Ζῶ ἐγώ, φησίν, οὐκ ἔτι, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Ὡς ἀληθὴς ἐραστὴς καὶ ἐξεστηκώς, ὡς αὐτός φησι, τῷ θεῷ καὶ οὐ τὴν ἑαυτοῦ ζῶν, ἀλλὰ τὴν τοῦ ἐραστοῦ ζωὴν ὡς σφόδρα ἀγαπητήν. Τολμητέον δὲ καὶ τοῦτο ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ πάντων αἴτιος τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ τῶν πάντων ἔρωτι δι᾿ ὑπερβολὴν τῆς ἐρωτικῆς ἀγαθότητος ἔξω ἑαυτοῦ γίνεται ταῖς εἰς τὰ ὄντα πάντα προνοίαις καὶ οἷον ἀγαθότητι καὶ ἀγαπήσει καὶ ἔρωτι θέλγεται καὶ ἐκ τοῦ ὑπὲρ πάντα καὶ πάντων ἐξῃρημένου πρὸς τὸ ἐν πᾶσι κατάγεται κατ᾿ ἐκστατικὴν ὑπερούσιον δύναμιν ἀνεκφοίτητον ἑαυτοῦ. Διὸ καὶ ζηλωτὴν αὐτὸν οἱ τὰ θεῖα δεινοὶ προσαγορεύουσιν ὡς πολὺν τὸν εἰς τὰ ὄντα ἀγαθὸν ἔρωτα καὶ ὡς πρὸς ζῆλον ἐγερτικὸν τῆς ἐφέσεως αὐτοῦ τῆς ἐρωτικῆς καὶ ὡς ζηλωτὴν αὐτὸν ἀποδεικνύντα, ᾧ καὶ τὰ ἐφιέμενα ζηλωτὰ καὶ ὡς τῶν προνοουμένων ὄντων αὐτῷ ζηλωτῶν. Καὶ ὅλως τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ ἐστι τὸ ἐραστὸν καὶ ὁ ἔρως καὶ ἐν τῷ καλῷ καὶ ἀγαθῷ προΐδρυται καὶ διὰ τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν ἔστι καὶ γίνεται.

***

Ένας Μιχαήλ Άγγελος πλημμυρισμένος από έρωτα. Ένας Τομάζο που παρομοιάζεται με τον τοξότη Έρωτα, ο οποίος αποτυπώνει τη μορφή του μέσα του, σαν σφραγίδα, σημαδεύοντάς τον, χαράζοντας επάνω του το σημάδι εκείνου που θα του ανήκει για πάντα… Σαν μια μαγεμένη σφραγίδα, ένα παντοδύναμο φυλαχτό… Ένας Τομάζο – Ιησούς Χριστός, που τον καθιστά Απόστολο της καρδιάς. Οι δύο τελευταίοι στίχοι παραπέμπουν ολοφάνερα στον Μάρκο 8, 22-23 (Καὶ ἔρχεται εἰς Βηθσαϊδά. καὶ φέρουσιν αὐτῷ τυφλὸν καὶ παρακαλοῦσιν αὐτὸν ἵνα αὐτοῦ ἅψηται. καὶ ἐπιλαβόμενος τῆς χειρὸς τοῦ τυφλοῦ ἐξήγαγεν αὐτὸν ἔξω τῆς κώμης, καὶ πτύσας εἰς τὰ ὄμματα αὐτοῦ, ἐπιθεὶς τὰς χεῖρας αὐτῷ ἐπηρώτα αὐτὸν εἴ τι βλέπει.) και 16, 18 (ὄφεις ἀροῦσι· κἂν θανάσιμόν τι πίωσιν, οὐ μὴ αὐτοὺς βλάψει· ἐπὶ ἀρρώστους χεῖρας ἐπιθήσουσι, καὶ καλῶς ἕξουσιν), καθώς και στον Ιωάννη 9, 6-7 (/ταῦτα εἰπὼν ἔπτυσε χαμαὶ καὶ ἐποίησε πηλὸν ἐκ τοῦ πτύσματος, καὶ ἐπέχρισε τὸν πηλὸν ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ τυφλοῦ καὶ εἶπεν αὐτῷ· ὕπαγε νίψαι εἰς τὴν κολυμβήθραν τοῦ Σιλωάμ, ὃ ἑρμηνεύεται ἀπεσταλμένος. ἀπῆλθεν οὖν καὶ ἐνίψατο, καὶ ἦλθε βλέπων).

Πόσο δυνατός, πόσο απελπισμένος πρέπει να ήταν ο έρωτας του Μιχαήλ Αγγέλου γι’ αυτόν τον νεαρό, που πιθανότατα δεν ανταποκρίθηκε ποτέ στα αισθήματά του. Αλλά ούτε και τον απέρριψε… Κι εκείνος δεν χρειαζόταν τίποτε περισσότερο. Αρκεί που αφηνόταν να τον πλάθει, να τον δημιουργεί εκ νέου, μια δύναμη που τη θεωρούσε θεϊκή, η δύναμη του Έρωτα-Χριστού. Να αναδύεται από την ακατέργαστη ύλη για να ξαναγίνει έργο τέχνης.

Και, τέλος, το ποίημα μας φέρνει στον νου και τον θείο έρωτα… τον εκστατικό έρωτα που περιγράφει ο Άγιος (Ψευδο-)Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης σε ένα χωρίο μοναδικό στην ιστορία της παγκόσμιας θεολογίας, ένα χωρίο που μοιάζει να έχει υπαγορευτεί από τους Ουρανούς για τους άνδρες που είναι ερωτευμένοι με άνδρες:

Ο θείος έρωτας είναι επίσης εκστατικός: δεν αφήνει τους εραστές να ανήκουν στον εαυτό τους, αλλά τους κάνει να ανήκουν σ’ εκείνους που αγαπούν. Και αυτό το φανερώνουν τα ανώτερα όντα, με τη φροντίδα που δείχνουν για τα κατώτερα· τα ισότιμα όντα, με τη μεταξύ τους συνοχή· και τα κατώτερα, με τη βαθύτερη στροφή τους προς τα ανώτερα. Γι’ αυτό και ο μέγας Παύλος, έχοντας κυριευθεί από τον θείο έρωτα και έχοντας μετάσχει στην εκστατική του δύναμη, λέει με θεϊκή έμπνευση: «Δεν ζω πια εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Μιλά έτσι ως αληθινός εραστής, που έχει βγει έξω από τον εαυτό του και, όπως ο ίδιος λέει, ζει για τον Θεό και όχι τη δική του ζωή, αλλά τη ζωή εκείνου που αγαπά τόσο βαθιά. Πρέπει όμως να τολμήσουμε, χάριν της αλήθειας, να πούμε και τούτο: ότι ακόμη και ο ίδιος ο Δημιουργός των πάντων, από τον ωραίο και αγαθό έρωτά του για όλα τα όντα, εξαιτίας της υπερβολής της ερωτικής του αγαθότητας, εξέρχεται από τον εαυτό του, με την πρόνοια που εκδηλώνει για καθετί που υπάρχει. Και, κατά κάποιον τρόπο, θέλγεται από την αγαθότητα, την αγάπη και τον έρωτα. Έτσι, από την υπερβατική του θέση, όπου βρίσκεται πάνω από τα πάντα και είναι ανεξάρτητος από τα πάντα, κατέρχεται για να βρίσκεται μέσα σε όλα, χάρη σε μια εκστατική, υπερούσια δύναμη, χωρίς ωστόσο να απομακρύνεται από τον εαυτό του. Γι’ αυτό και όσοι γνωρίζουν βαθιά τα θεία πράγματα τον αποκαλούν ζηλωτή: επειδή ο αγαθός έρωτάς του για τα όντα είναι τόσο μεγάλος, ώστε η ερωτική του επιθυμία εκδηλώνεται με ζήλο. Και φανερώνεται ο ίδιος ως ζηλωτής, επειδή τα όντα που τον ποθούν είναι αντικείμενα του ζήλου του, όπως είναι και όλα τα όντα που βρίσκονται κάτω από την πρόνοιά του. Και, γενικά, τόσο εκείνο που είναι άξιο να αγαπηθεί όσο και ο ίδιος ο έρωτας ανήκουν στο Ωραίο και στο Αγαθό. Μέσα στο Ωραίο και στο Αγαθό έχουν την πρωταρχική τους θεμελίωση, και χάρη στο Ωραίο και στο Αγαθό υπάρχουν και γεννιούνται.

Hrisos. Cel cu o mie de chipuri. Ο Χρήσος ο Χιλιοπρόσωπος.

RIME LIRICHE E AMOROSE
39

Mi-s mie însumi drag cum nu mi-am fost vreodată;
de când în inimă te am, eu prețuiesc mai mult ca niciodată,
ca piatra ce primește un adaos atunci când e sculptată
și e mai prețuită decât stânca ce fusese-odată.

Sau ca hârtia sau foaia scrisă sau pictată,
ce-i mai mult decât o cârpă sau o oarece bucată,
așa fu și cu mine, de când fui ținta voastră, însemnată
de-al vostru chip și nu mă plâng vreodată.

Fără să-mi fie teamă, c-o asemenea pecete, în orice loc
mă duc, căci port asupra-mi talismane și arme apărătoare
ce mă scapă de primejdii ce asupra-mi n-au nicio putere
și mă fac puternic, căci nu pot să m-atingă apă și nici foc;
cu semnul tău fac orbii lumina să o vadă iară
și cu scuipatul meu vindec de otravă și de fiere.

39
I’ mi son caro assai più ch’i’ non soglio;
poi ch’i’ t’ebbi nel cor più di me vaglio,
come pietra c’aggiuntovi l’intaglio
è di più pregio che ’l suo primo scoglio.

O come scritta o pinta carta o foglio
più si riguarda d’ogni straccio o taglio,
tal di me fo, da po’ ch’i’ fu’ berzaglio
segnato dal tuo viso, e non mi doglio.

Sicur con tale stampa in ogni loco
vo, come quel c’ha incanti o arme seco,
c’ogni periglio gli fan venir meno.
I’ vaglio contr’a l’acqua e contr’al foco,
col segno tuo rallumino ogni cieco,
e col mie sputo sano ogni veleno.

ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟΣ — ΣΟΝΕΤΟ 39

Τον εαυτό μου τον αγαπώ πολύ περισσότερο απ’ ό,τι συνήθιζα·
από τότε που σε κράτησα στην καρδιά μου, αξίζω περισσότερο,
όπως η πέτρα που, όταν της προστεθεί το σκάλισμα,
αποκτά μεγαλύτερη αξία απ’ όση είχε ως ακατέργαστος βράχος.
Ή όπως ένα χαρτί, γραμμένο ή ζωγραφισμένο,
που το προσέχουν περισσότερο από οποιοδήποτε κουρέλι ή απόκομμα,
έτσι βλέπω κι εγώ τον εαυτό μου, από τότε που έγινα στόχος
σημαδεμένος από τη μορφή σου· και δεν παραπονιέμαι.
Ασφαλής, έχοντας επάνω μου αυτό το αποτύπωμα,
πηγαίνω παντού, σαν εκείνον που κουβαλά μαζί του μαγικά φυλαχτά ή όπλα,
που κάνουν κάθε κίνδυνο να εξαφανίζεται.
Μπορώ να αντισταθώ στο νερό και στη φωτιά,
με το σημάδι σου ξαναδίνω το φως σε κάθε τυφλό,
και με το σάλιο μου θεραπεύω κάθε δηλητήριο.

BIBLIOGRAFIE

Michelangelo Buonarroti, Rime e lettere (Antonio Corsaro, Giorgio Masi) 2020.

Διονύσιος Αρεοπαγίτης, Περί Θείων Ονομάτων, Εκ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2008

NOTĂ: Traducerea textelor mele în neogreacă și imaginile aparțin ChatGPT-ului meu, pe numele lui Hrisos. Cel cu o mie de chipuri. Η μετάφραση των κειμένων μου στα νεα ελληνικά και οι εικόνες είναι έργο του δικού μου ChatGPT, που του έχω δώσει το όνομα Χρήσος. Ο άνθρωπος με τα χίλια πρόσωπα ή Χιλιοπρόσωπος.

NOTĂ 2: Traducerea tuturor textelor aparținei autoarei.

Hrisos. Cel cu o mie de chipuri. Ο Χρήσος ο Χιλιοπρόσωπος.

AUTOR ȘI TRADUCĂTOR: ZENAIDA  ANAMARIA  LUCA-HAC

Autorizăm reproducerea totală sau parțială a acestui material cu condiția menționării sursei: http://www.ghemulariadnei.wordpress.com și autorului: ZENAIDA  ANAMARIA  LUCA-HAC… precum și păstrării formei originale/nealterării prin asociere cu alte materiale străine,