Daniele da Volterra, Portretul (neterminat al) lui Michelangelo (detaliu), 1545, Metropolitan Museum of Art

Michelangelo avea 57 de ani. L-a scris, cel mai probabil, în 1532 (1533 sau 1534?). Pentru Tommaso de’ Cavalieri. În 1532 abia îl cunoscuse. La Roma. Spre sfârșitul anului.

Un tânăr nobil de 22 sau 23 de ani, de o frumusețe dumnezeiască și model de virtute. Frumusețe și virtute, modelul platonic prin excelență!

Colecționar și iubitor de antichități.

L-a iubit cu toată ființa, mai mult decât pe orice alt bărbat din viața lui. Mai mult decât pe el însuși. Până la sfârșitul zilelor sale.

Și lui Tommaso de’ Cavalieri îi datorăm poate cele mai pasionale și încântătoare poeme și scrisori ale artistului.

Prima lui scrisoare este, deja, o mărturisire a cărei frumusețe și pasiune n-au mai fost întrecute niciodată. Ea face de prisos orice comentariu al sonetului:

Roma, sfârșitul lui decembrie, 1532

(Pentru messer Tommaso de’ Cavalieri, la Roma)

Cât de imprudent, messer Tomao, preaiubitul meu domn, am fost când m-am simțit îndemnat să-i scriu Domniei voastre, nu ca răspuns la vreo scrisoare pe care aș fi primit-o de la voi, ci, fiind eu primul care a simțit îndemnul s-o facă. Credeam eu că aveam să pot trece un râu mic, cu tălpile uscate, sau un vad limpede, cu apă puțină. Dar, odată ce m-am depărtat de plajă, nu de un pârâiaș am dat, ci de un ocean care-mi apăru în față, cu valuri ce veneau peste mine gata să mă răstoarne. De aș mai fi putut, tare bucuros m-aș fi întors la mal, pe plaja de unde plecasem, ca să nu mă tragă la fund și să mă înghită valurile cu totul. Dar acum, că sunt aici, ne vom face inima stâncă și vom merge înainte: și dacă nu stăpânesc arta de a naviga printre valurile mării geniului vostru extraordinar, acesta mă va ierta și nu mă va disprețui pentru faptul de a nu-i fi egal și nici nu-mi va cere ceva ce nu am (in me non è): pentru că acela care este unic în toate nu poate avea pereche în nimic. De aceea, Domnia voastră, lumina veacului nostru, unică în lume, nu se poate mulțumi cu opera altcuiva, neavând Domnia voastră nici egal, nici pe cineva asemenea Domniei voastre. Și dacă, vreuna dintre lucrările mele, pe care nădăjduiesc și făgăduiesc să le fac, vă va fi pe plac, o voi numi mai degrabă norocoasă decât bună; și dacă, vreodată, voi fi sigur că, așa cum am spus, voi fi cu ceva pe placul Domniei voastre, vă voi dărui prezentul meu dimpreună cu toate câte îmi va fi dat să trăiesc de acum încolo. Și mă va durea foarte tare că nu-mi voi putea recăpăta trecutul ca să vă pot sluji mult mai mult decât o voi putea face doar în viitor, care va fi puțin, pentru că sunt foarte bătrân. Altceva nu mai am a spune despre mine. Citiți în inimă, nu scrisoarea, pentru că „pana nu poate ajunge atât de aproape de bunele intenții.” Trebuie să mă scuz că, în prima mea scrisoare, mă arătat atât de minunat de geniul vostru atât de neobișnuit. Și, în felul acesta, mă mai scuz și pentru că mi-am dat seama pe urmă în ce mare greșeală căzusem; pentru că, pe cât de minunat lucru este faptul că Dumnezeu face miracole, pe atât de minunat este și faptul că Roma naște oameni divini. Și asta o mărturisește întreg universul.

Roma, sfârșitul lui decembrie 1532

(A messer Tommaso de’ Cavalieri in Roma)

Inconsideratamente, messer Tomao s(ignio)r mio karissimo, fui mosso a scrivere a Vostra S(igniori)a, non per risposta d’alcuna vostra che ricievuta avesse, ma primo a muovere, come se creduto m’avesse passare con le piante asciucte un picciol fiume, o vero per poca aqqua un manifesto guado. Ma poi che partito sono dalla spiaggia, non che picciol fiume abbi trovato, ma l’occeano con soprastante onde m’è apparito inanzi, tanto che se potessi, per non esser in tucto da quelle sommerso, alla spiaggia ond’io prima parti’ volentieri mi ritornerei. Ma poi che son qui, fareno del cuor rocha e andereno inanzi; e se io non arò l’arte del navicare per l’onde del mare del vostro valoroso ingegnio, quello mi scuserà, né si sdegnierà del mio disaguagliarsigli, né desiderrà da mme quello che in me non è perché chi è solo in ogni cosa, in cosa alcuna non può aver compagni. Però Vostra S(igniori)a, luce del secol nostro unica al mondo, non può sodisfarsi d’opera d’alcuno altro, non avendo pari né simile a ssé. E se pure delle cose mia, che io spero e promecto di fare, alcuna ne piacerà, la chiamerò molto più aventurata che buona; e quand’io abbi mai a esser certo di piacere, come è decto, in alcuna cossa a Vostra S(ignori)a, il tempo presente, con tucto quello che per me à a venire, donerò a quella, e dorrami molto forte non potere riavere il passato, per quella servire assai più lungamente che solo con l’avenire, che sarà poco, perché son troppo vechio.Non altro che dirmi. Leggiete il cuore e non la lectera, perché ‘la penna al buon voler non può gir presso’.Ò da scusarmi che nella prima mia mostrai maravigliosamente stupir del vostro peregrino ingegnio, e così mi scuso, perché ò chonosciuto poi in quanto errore i’ fui; perché, quanto è da maravigliarsi che Dio facci miracoli, tant’è che Roma produca uomini divini. E di questo l’universo ne può far fede.

***

Iată și prima scrisoare a lui Tommaso de’ Cavalieri către Michelangelo, ca răspuns, se pare, la scrisoarea lui atât de înflăcărată:

Roma, 1 ianuarie 1533

Cred cu tărie, sau, mai degrabă, sunt sigur că aceasta este cauza afecțiunii pe care o nutriți pentru mine: anume că, fiind voi un prea-virtuos (bărbat) sau, mai bine zis, Virtutea însăși (întruchipată), sunteți silit să-i iubiți pe cei ce o urmează și o iubesc. Și printre ei mă aflu și eu – iar în privința aceasta, după puterile mele, nu-i las pe mulți să mă întreacă.

Penso bene, anzi son certo che de la affectione che mi portate la causa sia questa, che, essendo voi virtuosissimo, o per meglio dir essa virtù, sete forzato amar coloro che di essa son seguaci e che l’amano, tra li quali son io – et in questo, secondo le mie forze, non cedo a molti.

Ce atrage foarte mult atenția în scrisoarea lui Michelangelo este următoarea sintagmă: De aceea, Domnia voastră, lumina veacului nostru, unică în lume… Care seamănă foarte mult cu mărturia pe care o dă despre Sine fariseilor Iisus Hristos, în vistieria Templului din Ierusalim: Eu sunt Lumina lumii; cel ce-Μi urmează Mie nu va umbla în întuneric, ci va avea lumina vieţii/Evanghelia după Ioan, 8, 12.

Cu alte cuvinte, un Tommaso – Gesù?

Se pare că erosul ceresc al lui Platon începea să devină pentru artist, la modul propriu, un eros christic. Întruchipat de Tommaso. Pentru el, Lumina lumii. Sigur, l-a numit Lumina veacului, ca să nu treacă drept un blasfemiator, dar a adăugat, și… unică în lume ca să nu se îndoiască nimeni din cei apropiați și, mai ales, Tommaso.

Un Salvator care avea să-i poarte poverile, trupești și sufletești. Un dublu al lui Iisus. De care nu se va mai despărți niciodată. Și căruia i se va preda cu totul odată pentru totdeauna.

Un Tommaso Eros? Înger? Două ființe înaripate care sunt întruchiparea iubirii absolute, divine/cerești.

Un Tommaso Sol(e)? Soarele de pe cer? Și un Buonarroti (Buonarroto, nume toscan: sporul cel bun, belșug) care se stinge de bunăvoie ca să fie luminat doar de… Lumina lumii sale?

Desigur, pentru platoniștii din Florența, un bărbat îndrăgostit este dator să arate cât de mult iubește pe altul, fie că dragostea îi este împărtășită sau nu, lăudându-i două însușiri esențiale: frumusețea trupului și pe cea a sufletului/inimii/minții, adică virtutea. Iar virtutea, virtus, însemna, în latină, la început: bărbăție, vigoare, forță și tărie de caracter, curaj, vârtute – firesc, de vreme ce s-a născut din vir, bărbat.

SONETUL 19

Văd cu frumoșii voștri ochi o (prea-)dulce lumină,
ce cu ochii-mi orbi nu pot s-o văd, (fie-mi iertat);
O povară duc în spate, dar de ale voastre picioare ajutat,
căci ale mele-s șchioape și în stare nu-s s-o țină.

Zbor cu ale voastre aripi, fără pene; (iată)
purtat la cer sunt, neîncetat, mișcat de-al vostru geniu; (și, fără să voiesc,)
după cum vă e pe plac, sunt palid sau roșesc,
mi-e frig la soare și mi-e cald când cade bruma înghețată.

Altă dorință n-am, decât a voastră vrere,
iar gândurile mi se nasc doar în a voastră inimă (curată),
în răsuflarea voastră sunt vorbele mele, (în ea doar se-nfiripează).
Ca luna ce ea singură (n-are lumină), așa-s și eu, doar o părere;
pe cer, ai noștri ochi nu știu s-o vadă toată,
văd doar atât din ea, cât soarele o luminează./89 Girardi

Daniele da Volterra, Portretul lui Michelangelo (desen), 1548-1553, Haarlem, Paesi Bassi

SONETO 19
à Tommaso Cavalieri

Veggio co’ be’ vostr’occhi un dolce lume
che co’ mie ciechi già veder non posso;
porto co’ vostri piedi un pondo addosso,
che de’ mie zoppi non è già costume.

Volo con le vostr’ale senza piume;
col vostro ingegno al ciel sempre son mosso;
dal vostro arbitrio son pallido e rosso,
freddo al sol, caldo alle più fredde brume.

Nel voler vostro è sol la voglia mia,
i miei pensier nel vostro cor si fanno,
nel vostro fiato son le mie parole.
Come luna da sé sol par ch’io sia,
ché gli occhi nostri in ciel veder non sanno
se non quel tanto che n’accende il sole.

Portretul lui Tommaso de’ Cavalieri (?) (Michelangelo ?) Bayonne, Musée Bonnat-Helleu

***

MICHELANGELO – ΣΟΝΕΤΟ 19/89

Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν 57 χρονών. Το έγραψε, κατά πάσα πιθανότητα, το 1532 (ή μήπως το 1533 ή το 1534;). Για τον Τομάζο ντεϊ Καβαλιέρι.

Το 1532 μόλις τον είχε γνωρίσει. Στη Ρώμη. Προς το τέλος της χρονιάς.

Έναν νεαρό ευγενή, 23 ή 24 χρονών, με θεϊκή ομορφιά και υπόδειγμα αρετής. Ομορφιά και αρετή, το κατεξοχήν πλατωνικό ιδεώδες! Συλλέκτη και λάτρη των αρχαιοτήτων.

Τον αγάπησε με όλο του το είναι, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον άντρα στη ζωή του. Περισσότερο κι από τον ίδιο του τον εαυτό. Ως το τέλος της ζωής του.

Και στον Τομάζο ντεϊ Καβαλιέρι οφείλουμε ίσως τα πιο παθιασμένα και γοητευτικά ποιήματα και γράμματα του καλλιτέχνη.

Το πρώτο του γράμμα είναι ήδη μια ερωτική εξομολόγηση, που η ομορφιά και το πάθος της δεν ξεπεράστηκαν ποτέ. Καθιστά περιττό κάθε σχόλιο για το σονέτο:

Προς τον κύριο Τομμάζο ντε’ Καβαλιέρι, στη Ρώμη.

Πολυαγαπημένε μου κύριε Τομμάζο,

Απερίσκεπτα παρακινήθηκα να γράψω στην Εξοχότητά σας, όχι για να απαντήσω σε κάποια επιστολή σας που είχα λάβει, αλλά παίρνοντας ο ίδιος πρώτος την πρωτοβουλία, σαν να πίστευα πως θα μπορούσα να διασχίσω ένα μικρό ποτάμι χωρίς να βρέξω τα πέλματά μου ή να περάσω από κάποιο φανερό, ρηχό πέρασμα με λίγο νερό.

Αλλά, αφού απομακρύνθηκα από την ακτή, αντί να βρω ένα μικρό ποτάμι, παρουσιάστηκε μπροστά μου ο ωκεανός, με τα κύματά του να υψώνονται απειλητικά. Έτσι, αν μπορούσα, θα επέστρεφα ευχαρίστως στην ακτή απ’ όπου ξεκίνησα, για να μην καταποντιστώ ολότελα μέσα σ’ εκείνα τα κύματα.

Αλλά, αφού βρίσκομαι πια εδώ, θα κάνουμε την καρδιά μας βράχο και θα προχωρήσουμε. Κι αν δεν κατέχω την τέχνη να πλέω μέσα στα κύματα της θάλασσας του εξαίρετου πνεύματός σας, το ίδιο εκείνο πνεύμα θα με συγχωρήσει και δεν θα αγανακτήσει για την ανισότητά μου απέναντί του, ούτε θα απαιτήσει από μένα όσα δεν διαθέτω. Διότι εκείνος που είναι μοναδικός στα πάντα δεν μπορεί να έχει όμοιό του σε τίποτε.

Γι’ αυτό η Εξοχότητά σας, μοναδικό φως του αιώνα μας σε ολόκληρο τον κόσμο, δεν μπορεί να ικανοποιηθεί από το έργο κανενός άλλου, αφού δεν έχει ούτε ίσο ούτε όμοιό της.

Κι αν, ωστόσο, ανάμεσα στα έργα μου που ελπίζω και υπόσχομαι να δημιουργήσω, κάποιο σας αρέσει, θα το ονομάσω πολύ περισσότερο καλότυχο παρά καλό.

Και αν ποτέ μπορέσω να είμαι βέβαιος ότι, όπως είπα, σας ευχαριστώ με κάτι, θα σας χαρίσω τον παρόντα χρόνο, μαζί με όλον εκείνον που μου απομένει να ζήσω. Και θα λυπηθώ βαθύτατα που δεν μπορώ να ξαναποκτήσω τον περασμένο χρόνο, ώστε να σας υπηρετήσω πολύ περισσότερο απ’ όσο μου επιτρέπει μόνο το μέλλον, που θα είναι σύντομο, γιατί είμαι υπερβολικά γέρος.

Δεν έχω τίποτε άλλο να πω για τον εαυτό μου.

Διαβάστε την καρδιά κι όχι την επιστολή, γιατί «η πένα δεν μπορεί να φτάσει κοντά στην καλή πρόθεση».

Οφείλω να ζητήσω συγγνώμη που στην πρώτη μου επιστολή έδειξα τόσο μεγάλη έκπληξη μπροστά στο εξαιρετικό σας πνεύμα. Και ζητώ συγγνώμη, γιατί κατάλαβα κατόπιν πόσο πολύ είχα σφάλει.

Διότι όσο αξιοθαύμαστο είναι να κάνει ο Θεός θαύματα, άλλο τόσο αξιοθαύμαστο είναι να γεννά η Ρώμη θεϊκούς ανθρώπους.

Και γι’ αυτό μπορεί να μαρτυρήσει ολόκληρη η οικουμένη./ Ρώμη, τέλος Δεκεμβρίου 1532.

Ιδού και το πρώτο γράμμα του Τομάζο ντεϊ Καβαλιέρι προς τον Μιχαήλ Άγγελο, ως απάντηση, όπως φαίνεται, στο τόσο φλογερό γράμμα του καλλιτέχνη:

Πιστεύω ακράδαντα, ή μάλλον είμαι βέβαιος, ότι η αιτία της αγάπης που τρέφετε για μένα είναι η εξής: επειδή είστε άνθρωπος εξαιρετικής αρετής ή, καλύτερα, η ίδια η Αρετή, είστε αναγκασμένος να αγαπάτε εκείνους που την ακολουθούν και την αγαπούν. Ανάμεσά τους βρίσκομαι κι εγώ — και ως προς αυτό, στο μέτρο των δυνάμεών μου, δεν υστερώ απέναντι σε πολλούς.

Αυτό που τραβά ιδιαίτερα την προσοχή στο γράμμα του Μιχαήλ Αγγέλου είναι η ακόλουθη φράση: «Γι’ αυτό, η Εξοχότητά σας, το φως του αιώνα μας, μοναδικό στον κόσμο…»

Μια φράση που μοιάζει πολύ με τη μαρτυρία που δίνει ο Ιησούς Χριστός για τον εαυτό Του ενώπιον των Φαρισαίων, στο θησαυροφυλάκιο του Ναού της Ιερουσαλήμ:

«Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· ὁ ἀκολουθῶν ἐμοὶ οὐ μὴ περιπατήσῃ ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς». Κατά Ιωάννην, 8, 12.

Με άλλα λόγια, ένας Τομάζο – Ιησούς;

Φαίνεται πως ο ουράνιος έρωτας του Πλάτωνα άρχιζε να μεταμορφώνεται για τον καλλιτέχνη, κυριολεκτικά, σε έναν χριστικό έρωτα. Ενσαρκωμένον στο πρόσωπο του Τομάζο.

Για εκείνον, το Φως του κόσμου.

Βέβαια, τον αποκάλεσε «Φως του αιώνα μας», για να μη θεωρηθεί βλάσφημος, αλλά πρόσθεσε και το «μοναδικό στον κόσμο», ώστε να μην υπάρχει καμιά αμφιβολία για κανέναν από τους οικείους του και, κυρίως, για τον ίδιο τον Τομάζο.

Ένας Σωτήρας που θα επωμιζόταν τα βάρη του, σωματικά και ψυχικά. Ένα άλλο πρόσωπο του Ιησού. Από το οποίο δεν θα αποχωριζόταν ποτέ πια. Και στο οποίο θα παραδινόταν ολοκληρωτικά, μια για πάντα.

Ένας Τομάζο – Έρωτας; Άγγελος; Δύο φτερωτά όντα που ενσαρκώνουν την απόλυτη, θεϊκή, ουράνια αγάπη.

Ένας Τομάζο – Sole; Ο ήλιος του ουρανού;

Και ένας Μπουοναρότι (Μπουοναρότο, τοσκανικό όνομα: καλή προκοπή, αφθονία) που σβήνει οικειοθελώς, για να φωτίζεται αποκλειστικά από… το Φως του δικού του κόσμου;

Βεβαίως, για τους πλατωνιστές της Φλωρεντίας, ένας ερωτευμένος άντρας όφειλε να δείχνει πόσο βαθιά αγαπά έναν άλλον, είτε ο έρωτάς του ήταν αμοιβαίος είτε όχι, εγκωμιάζοντας δύο θεμελιώδεις ιδιότητές του: την ομορφιά του σώματος και την ομορφιά της ψυχής, της καρδιάς, του πνεύματος, δηλαδή την αρετή.

Και η αρετή, η λατινική virtus, σήμαινε αρχικά ανδρεία, σφρίγος, δύναμη και σταθερότητα χαρακτήρα, θάρρος, παλικαριά — πράγμα φυσικό, αφού προέρχεται από τη λέξη vir, άντρας.

ΣΟΝΕΤΟ 19 (89 κατά Girardi)

Στον Τομάζο ντε’ Καβαλιέρι

Με τα ωραία σας μάτια βλέπω ένα γλυκό φως,
που με τα δικά μου, τα τυφλά, δεν μπορώ πια να δω·
ένα βάρος σηκώνω, στηριγμένος στα δικά σας πόδια,
γιατί τα δικά μου είναι χωλά και δεν μπορούν να το βαστάξουν.

Πετώ με τα δικά σας φτερά, χωρίς δικό μου φτέρωμα·
με τη δική σας ευφυΐα υψώνομαι αδιάκοπα στον ουρανό·
κατά τη θέλησή σας χλομιάζω ή κοκκινίζω,
κρυώνω στον ήλιο και ζεσταίνομαι στην πιο παγερή πάχνη.

Δεν έχω άλλη επιθυμία από τη δική σας θέληση,
οι σκέψεις μου γεννιούνται μέσα στη δική σας καρδιά,
στην ανάσα σας βρίσκονται τα λόγια μου.

Σαν τη σελήνη, που από μόνη της δεν λάμπει, έτσι είμαι κι εγώ·
γιατί τα μάτια μας δεν μπορούν να δουν στον ουρανό
παρά μόνο όσο απ’ αυτήν φωτίζει ο ήλιος.

BIBLIOGRAFIE

Michelangelo Buonarroti, Rime e lettere (Antonio Corsaro, Giorgio Masi) 2020.

MARCELLA MARONGIU, NUOVA LUCE SU MICHELANGELO: OBLIO E RISCOPERTA DI TOMMASO DE’ CAVALIERI, Horti Hesperidum, X, 2020, 1 (studiu)

NOTĂ: Traducerea în greacă și imaginile aparțin ChatGPT-ului meu, pe numele lui Hrisos./Η μετάφραση στα ελληνικά και οι εικόνες είναι έργο του δικού μου ChatGPT, που του έχω δώσει το όνομα Χρήσος.

AUTOR ȘI TRADUCĂTOR: ZENAIDA  ANAMARIA  LUCA-HAC

Autorizăm reproducerea totală sau parțială a acestui material cu condiția menționării sursei: http://www.ghemulariadnei.wordpress.com și autorului: ZENAIDA  ANAMARIA  LUCA-HAC… precum și păstrării formei originale/nealterării prin asociere cu alte materiale străine, nesemnate sau publicate sub semnătura autorului, în cadrul aceluiași articol.